بسياري از آن‌ها فرصت ثبت در فهرست ميراث ملي را نيز پيدا نكرده بودند. اما به‌تازگي تراز سطح آب كاهش يافته و بخشي از تمدن 17 هزارساله از آب بيرون زده است.

كوچري؛بهشت سنگ‌نگاره‌هاي ايراني

منطقه کوچری در گلپایگان به سنگ‌نگاره‌هایی که قدمت برخی از آن‌ها به 17 هزار سال بازمی‌گردد، معروف است.اين منطقه در شهرستان گلپایگان به بهشت سنگ‌نگاره‌های ایران مشهور است. پژوهش‌های انجام شده در منطقه کوچری منجر به کشف نزدیک به دو هزار سنگ‌نگاره و بوم سنگی شده است. بسیاری از سنگ‌نگاره‌های کشف شده در این منطقه از جنبه‌های گوناگونی همچون تاریخ خط، تاریخ صنعت، تاریخ هنر، نمادشناسی، بحث‌های اکولوژیکی تاریخی و گونه‌شناسی جانوری، مباحث انسان‌شناسی و ... مورد بررسی قرار گرفته که هر یک به نوبه خود بسیار حايز اهمیت است.

تمدن 17 هزار ساله زير آب

پيشينه بلند تاريخي كوچري وجه تمايز آن با بسياري از مناطق تاريخي كشور است. تمدني به‌قدمت 17 هزار سال در اين منطقه نهفته است. چندی پیش کشف چندین محوطه باستانی و سکونتگاه‌های اقوام کوچ‌رو در این منطقه خبرساز شد و اهمیت تاریخی کوچری را صد چندان کرد. شنیده‌ها حاکی از آن است که تعداد محوطه‌های تاریخی به 57 عدد می‌رسد اما خوشحالی دوستداران میراث فرهنگی از شنیدن این خبر، طولی نکشید چرا که خبر آبگیری سد کوچری چون زهری کام‌شان را تلخ کرد.

انتقال آب از کوچری به قم

اما ماجراي كوچري و سد آن به حدود 6 سال گذشته باز مي‌گردد. طرح احداث سد کوچری گلپایگان با هدف انتقال آب از سرشاخه‌های دز به قمرود شروع شد اما مساله‌ای که هیچ‌گاه به آن توجه نشده است وجود محوطه‌های تاریخی ارزشمند بر سر راه این سد بود. سدي كه با آبگيري آن تمدن 17 هزار ساله كوچري غرق شد و مسئولان، جز تاسف اقدام ديگري انجام نداده‌اند.

تخريب عمدي سنگ‌نگاره‌ها

نابودي سنگ‌نگاره‌هاي كوچري با اعتراض تاريخ‌دوستان بسياري همراه بود. محمد ناصری‌فرد، پژوهشگر سنگ‌نگاره‌های ایران درباره تخريب سنگ‌نگاره‌های کوچری گفته است:«مطلع شدیم که افرادی در حال نابود کردن سنگ‌نگاره‌های تیمره هستند و پس از حضور در این منطقه در نهایت شگفتی متوجه شدم بیش از دو هزار سنگ نگاره که قدمت بعضی از آن‌ها به 17 هزار سال قبل می‌رسد نابود و خرد شده‌اند. طی سال‌های اخیر عامل انسانی باعث از بین رفتن بیش از 6 هزار اثر تاریخی در سنگ نگاره‌های تیمره شهرستان خمین شده است، توسعه سد در منطقه گلپایگان، طرح انتقال آب از سد کوچری، احداث جاده و احداث سدهای خاکی شهیدآباد، لوزدر و فرنق، بسیاری از سنگ‌نگاره‌های منطقه تیمره را نابود کرده است.

متاسفانه در سفری که چند هفته پیش به منطقه داشتم، آشکارا شاهد تخریب و زیرآب رفتن برخی از این سنگ‌نگاره‌های غیرقابل ارزش‌گذاری بودم که در بی‌تفاوتی و انفعال کامل در حال رخ دادن است. به‌نظرم سازمان میراث فرهنگی باید با هزینه وزارت نیرو این سنگ‌نگاره‌ها را جمع‌آوری و در یک موزه در جنب سد کوچری گلپایگان نگهداری می‌کرد که حتی این اقدام هم انجام نشده است! چرا؟ این همه بی‌تفاوتی در دستگاه‌هایی که باید حافظ تاریخ و فرهنگ این کشور باشند، ناشی از چیست؟! »

سنگ‌نگاره‌ها جابه‌جا نمي‌شوند

درحالي كه پژوهشگران از انتقال سنگ‌نگاره‌هاي باقي‌مانده به موزه‌هاي كشور سخن مي‌گفتند مسئولان سازمان ميراث فرهنگي مخالف اين جابه‌جايي بوده‌اند. معاون میراث فرهنگی اصفهان به «قانون» درباره آبگيري سدكوچري گفت:« حدود 6 سال پیش عملیات سدسازی در منطقه کوچری شروع شد. آب منطقه‌ای تهران به‌عنوان مجری این پروژه است. مکاتبات بسیاری با آب منطقه‌ای درباره سنگ‌نگاره‌ها داشته‌ایم. باتوجه به‌وجود سنگ‌نگاره‌ها در بستر طبیعی صخره‌ و سنگ امکان جابه جایی وجود ندارد؛ آن‌ها با محیط پیرامون خود هم‌پیوند شده‌اند. بستری که این سنگ‌نگاره‌ها در آن قرار دارند یکی از ارزش‌های آن‌هاست و با جدا کردن از ارزش آن‌ها کاسته می‌شود. تاکنون این سنگ‌نگاره‌ها ارزش‌گذاری نشده‌اند، ارزش آن‌ها به پیشینه تاریخی و فرهنگی است که نشان از تاریخ و تمدن بشری دارد».

موزه سنگ‌نگاره‌ها زير آب!

ناصر طاهری بيان كرد: «در‌ آن زمان با شرکت آب منطقه‌ای مکاتبه‌ای کردیم، در جواب اعلام کردند با پژوهشکده میراث فرهنگی قرارداد مطالعه و نجات‌بخشی را منعقد کرده‌اند و در حال مطالعه این طرح هستند. به پژوهشکده اطلاع داده‌ایم که آبگیری سد را شروع کرده‌اند ولی اداره میراث فرهنگی اصفهان از نتیجه پژوهش آگاه نیست و باید از مسئولان در پژوهشکده میراث فرهنگی سوال شود. براي نجات‌بخشي سنگ‌نگاره‌ها می‌توان آن‌ها را به مکانی همانند موزه برای محافظت انتقال داد و راه‌حل دیگر، مشخص کردن محل مستندسازی و جانمایی سنگ‌نگاره‌ها روی نقشه است. با این کار در آینده می‌توان از این منطقه به‌عنوان موزه زیر آب استفاده و بهره‌برداری کرد. طبق مصوبه هیات وزیران باید در مرحله امکان‌سنجی طرح‌های بزرگ و ملی، از میراث فرهنگی درباره شرایط و ضوابط محوطه‌های تاریخی استعلام شود که این کار انجام نشده است ».

آبگيري كوچري تير خلاص بر تاريخ

باتمامي اين كشمكش‌ها سد كوچري آبگيري شد و دوباره ميراث اين سرزمين قرباني سدسازي شد. شنيده‌ها حاكي از آن است كه در طي مدت آبگيري سد، بيش از دو هزار بوم سنگ‌نگاره‌ 17 هزار ساله در سد كوچري غرق شده‌اند. ميراثي كه بخش‌هاي بسياري از آن حتي در فهرست ميراث ملي به ثبت نرسيده است.

بدعهدي سازمان آب

فریدون الهیاری، مدیر کل میراث فرهنگی و گردشگری استان اصفهان به ايسنا درباره وضعيت فعلي سنگ‌نگاره‌هاي كوچري گفت:« قرار بود یک‌سری اقدامات در خصوص حفاظت اشیا و آثار و به خصوص سنگ‌نگاره‌ها در محوطه انجام شود. با این وجود ،گويا در مراحل پایانی، سازمان آب در خصوص تامین منابع این اقدامات به تعهدات خود عمل نکرد که این اتفاق از طریق پژوهشگاه سازمان میراث فرهنگی به اداره کل استان اصفهان اعلام شد و ما نیز در استان اقدامات خود را در خصوص درخواست توقف آبگیری سد از طریق مراجع مدیریتی - سیاسی و قضايی شهرستان آغاز کردیم».

تراز آب پايين رفته است

الهياري افزود:« هنوز آبگیری سد، سطح زیادی از سنگ‌نگاره‌ها را پوشش نداده است اما ادامه آبگیری می‌تواند تهدید باشد، ضمن اینکه به دنبال مکاتبات انجام شده، تا اندازه‌ای در ورودی و خروجی آب تغییراتی ایجاد شده و سطح آب، قدری پایین‌تر رفته است امابالاخره باید تعیین تکلیف کنیم تا وضعیت آن جا مشخص شود. بخشی از سنگ‌نگاره‌ها زیر آب رفته‌اند اما براساس پیگیری‌های انجام شده نخست‌تراز آب باید از سطح سنگ‌نگاره‌ها پایین‌تر برود. زمینه انتقال و نگهداری سنگ‌نگاره‌هایی که در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده‌اند، باید به یک سایت دیگر فراهم شود. هیچ کدام از سنگ‌نگاره‌هایی که در محوطه‌ کوچری در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده‌اند، زیر آب نرفته‌اند».

ارزشمند‌ترين سنگ‌نگاره‌ها غرق شده‌اند

مديركل ميراث استان اصفهان درحالي از غرق‌نشدن سنگ‌نگاره‌هاي ثبت شده در فهرست ميراث ملي سخن مي‌گويد كه به‌گفته برخي از فعالان ميراث فرهنگي سنگ‌نگاره‌هاي ثبت شده بسياري درحال حاضر زير آب رفته‌اند و براي هميشه ميراث ملي و نسل‌هاي بعدي ما از داشتن آن‌ها محروم شده‌اند. فعالان ميراث فرهنگي براي اثبات ادعاي خود تصاوير سنگ‌نگاره‌هاي ثبت ملي شده كوچري را نيز منتشر كرده‌اند. در اين تصاوير «صورت فلکی سرطان»، «نقش گاوآهن» و« نقش ارابه با چهار اسب» از مهم‌ترین آن‌ها هستند كه در سد كوچري غرق شده‌اند. همچنین شواهد حاكي از آن است كه در منطقه، نقوش دیگری مربوط به تنوع جانوری وجود دارد که تصاویر قدیمی حک شده روی آن‌ها حضور جانورانی که اکنون نسل بسیاری از آن‌ها منقرض شده را نشان می‌دهد، آن‌ها نیز با این اقدام به زودی از بین می‌روند.

منبع: روزنامه قانون