از همان روزهای جنگ سیل مهاجرت ها به مناطق همجوار این استان شروع شد. عده ای به استان های همسایه مهاجرت کردند و عده ای به استان های دورتر. حالا که سال ها از جنگ می گذرد هنوز این سیل مهاجرت ها ادامه دارد. مهاجران هیچ وقت به شهرشان بازنگشتند اما روزهای سخت و تلخ‌شان را فراموش نکردند. چند سال بعد از جنگ کم کم پای ریزگردها و آلودگی هوا به اهواز و خوزستان باز شد. ریزگردها و گرد و غبارها کیلومترها راه را از عراق طی کردند و به ایران رسیدند. مصیبت و بیماری شروع شد. روزهایی که هوا چنان گرم و کثیف بود که چشم چشم را در خیابان نمی‌دید. در خانه ها بیماری و اضطراب و افسردگی غوغا می‌کرد. برونشیت های طولانی مدت، عفونت‌های تنفسی در کودکان، بیماری‌های قلبی و عروقی، امراض انسدادی مزمن ریه، آسم و آلرژی سوغاتی بود که بعد از جنگ سراغ‌شان آمد و زندگی شان را فلج کرد. در فصل های آلوده سال باید هر چه دارند و ندارند را خرج درمان بیماری های‌شان کنند و به سفره های خالی از نان شب‌شان چشم بدوزند. مرگ و میرهای زودرس هم یکی از سوغات های ریزگردهاست. بیمارانی که بعد از مدت ها دست و پنجه نرم کردن با بیماری های ناشی از آلودگی هوا فوت می کنند، در حالی که در یکی از غنی ترین استان های کشور زندگی می‌کنند. اما آنچه مهم به نظر می رسد اینکه هیچ گاه آمار قطعی از میزان مرگ و میرها از این منطقه داده نشده است، چون همیشه اگر مسئولی آماری را ارائه کرده مسئول دیگر آن را رد کرده است. البته این تایید و تکذیب در موارد دیگر هم مصداق دارد که آن مهاجرت است؛مهاجرتي که از دهه هاي گذشته در استان‌هاي مختلف کشور به دلایل عديده اتفاق افتاده است.

آرامش را کجا پیدا کنیم؟

حالا از هر خوزستانی ای که علت مهاجرتش را برسی دلایل فراوانی برای آن دارد. بدی آب و هوا، گرد و غبار، امكانات رفاهي و تفريحي كم، وضعيت نامناسب عمران شهرها، آب شرب نامناسب و از بين رفتن و خشك شدن تدريجي رودخانه‌‌هاي استان به‌خصوص كارون، عدم امنيت مناسب شهروندان، فرهنگ نامناسب شهروندي، خدمات ضعيف در ادارت و طرز برخوردها بر مردم، گراني و هزينه بالاي زندگي را عنوان می کنند و زندگی و خاطرات‌شان را به تن در و دیوارهای شهر می‌گذارند و می روند تا در سرزمینی دیگر و دور از شهر خودشان شاید اندکی آرامش را تجربه کنند. در اینکه آمار مهاجرت در خوزستان بالاست شکی نیست چون بارها و بارها این مساله عنوان شده است اما آهنگ رشد آن در هر دوره اي افزايش و کاهش داشته است. مهاجرت در استان هاي جنوب غربي کشور به دو علت کم آبي و ريزگردها اتفاق می افتد. اما اینکه چقدر تعادل جمعیتی از اقوام در آن وجود دارد نیز مساله مهمی است. هنوز هیچ آماری از مهاجرت درصدی قومیت‌ها اعلام نشده اما این بی توجهی به استان خوزستان بیشتر اقوام فارس را از منطقه تارانده و عرب نشین ها همچنان در این منطقه زندگی می کنند. منابعی می گویند عرب‌هایی که تعدادشان از فارس های منطقه، قبل از جنگ کمتر بود حالا تعدادشان با فارس های منطقه یکی شده است. این شاید نگرانی ای را برای به هم خوردن بافت جمعیتی از اقوام مختلف در این منطقه بوجود بیاورد. اما هدایت ا... خادمی؛ نماینده مردم ایذه در مجلس در گفت و گو با «قانون» پیامدهای منفی ریزگردها در خوزستان را فراتر از حوزه سلامت دانسته و گفته: « تغییر ترکیب جمعیتی نگران‌کننده خواهد بود. بسیاری از ساکنان این مناطق که توانایی دارند وطن خود را ترک می‌کنند و به‌جای آن‌ها کسانی ساکن این مناطق خواهند شد که تعادل جمعیتی را به نحو نگران‌کننده‌ای برهم می‌زنند». او در ادامه با اشاره به اینکه خوزستان منطقه‌ای صنعتی و کشاورزی است که نیاز به نیروی انسانی دارد و باید کاری کرد که این نیروی انسانی از خوزستان نرود، افزود:« خود بومیان برای فرار از شرایط موجود بهانه‌های بسیاری دارند. هیچ‌کس در وهله اول حاضر به ترک وطن خود نیست و گرمای شدید، فقدان امکانات و عدم رسیدگی به مشکلات منجر به مهاجرت مردم خوزستان می‌شود. تغییرات دولت‌ها نیز موجب تغییر شرایط در خوزستان نشده و همچنان ریزگردها علاوه بر مشکلات قبلی دشواری جدیدی برای زندگی مردم خوزستان ایجاد کرده است». این نماینده مجلس به ناتوانی بخشی از اهالی این منطقه برای مهاجرت اشاره می کند و در ادامه می گوید:«بعضی ساکنان خوزستان که دچار ریزگردها شده‌اند به این دلیل که امکان مهاجرت ندارند در منطقه ماندنی شده‌اند و با انواع و اقسام بیماری‌ها دست و پنجه نرم می‌کنند. آن‌ها هر روز مجبور به نظافت ملک و منزل هستند و مکرر ناچار به مراجعه پزشک بوده است». او درباره منشا ورود ریزگردها به ایران می گوید:« همه می‌دانند که بخشی از ریزگردها از کشورهای همسایه می‌آید و بخشی ناشی از قطع درختان نخل است، همچنین معلول از بین رفتن تالاب‌ها و محیط زیست خوزستان است». او در ادامه تداوم مهاجرت ها از استان خوزستان را خطرناک عنوان می کند و می گوید:« در صورت تداوم مهاجرت مردم خوزستان که یک استان مرزی است معلوم نیست چه کسانی جایگزین آن‌ها در این سرزمین شوند».

مهاجرت ها برای همه مشکل آفرین بوده

در حالی که نگرانی ها مدام از افزایش مهاجرت در این شهرها افزایش پیدا می کند و هشدارها پشت سر هم اعلام می شود، هنوز هیچ آمار قطعی ای از این مهاجرت‌ها حتی در سایت مرکز آمار ایران وجود ندارد و اگر هم تحقیقی حساب شده در این امر صورت گرفته شده باشد محرمانه بوده و به اطلاع عموم نرسیده است. در سایت مرکز آمار ایران تنها آماری کلی از این مهاجرت‌ها وجود دارد. یعنی آمار «مهاجران وارد شده» و « مهاجران خارج شده» از استان در آن دیده می شود. همچنین بررسي «استان هاي مهاجرپذير» و «استان‌هاي مهاجرفرست» در آن وجود دارد که استادان جمعيت شناسي هم با برآوردهاي آماري روي آن‌ها، مي توانند نظراتي نسبي و غيرقطعي ارائه دهند. اما نماینده مردم بوشهر هم سیل مهاجرت ها از استان های جنوبی کشور را نگران کننده دانسته و در گفت و گو با «قانون» با اشاره به اینکه سیل مهاجرت ها تمام منطقه را تهدید می کند گفته:« به هر حال سیل مهاجرت به‌خصوص برای اقوام فارس از منطقه مشکلات زیادی را به وجود آورده است و از جوانب مختلف منطقه را تهدید می کند». در ادامه عبدالحمید خدری درباره به هم خوردن تعادل جمعیتی و مشکلات ایجاد شده ادامه می دهد:« تا به حال تلاش های بسیار زیادی در منطقه برای رفع این مشکل انجام شده اما نباید نقش عوامل خارجی را در این مساله نادیده گرفت». او افزود:« ما در استان بوشهر این ماجرا را پیگیری کرده ایم و مسئولان هم وعده های خوبی به ما داده اند اما اتفاقی که در این دولت به‌خصوص در سال جاری افتاده نشان دهنده تدابیر مثبتی است که در این زمینه اندیشیده شده و جلساتی که در این باره گرفته شده، امیدواریم گرهی را در این زمینه بازگشایی کند. دولت چون به اهمیت این موضوع پی برده شاید مقابل این مهاجرت ها را هر چه زودتر بتواند بگیرد».

آمار دقیق مهاجرت ها درسرشماری های سال 1400

در حالی که هیچ آمار دقیقی از مهاجرت ها در خوزستان وجود ندارد چندی پیش «شهلا کاظمی» در گفت و گو با روزنامه شرق از عدم بررسی دقیق میزان مهاجرت از خوزستان صحبت کرده و گفته در این دو سال با توجه به اینکه عمق خسارت ها بیشتر بود مهاجرت ها هم بیشتر شده است اما آمار دقیق نداریم. او در ادامه نتیجه آمارهای مهاجرت در اهواز و خوزستان را در سرشماری سال 1400 اعلام می کند و می گوید:« بررسی آماری چنین موضوعی در خلال بررسي ها و تحقيقات دانشگاهي، دانشجويي و ميداني ما دانشگاهي ها قابل ارزيابي کلي نيستند و نمي توان با جامعه آماري کوچک درباره کل استان نظر داد». او ادامه می دهد:« تهيه چنين آماري زمان و هزينه زيادي مي برد و بايد مرکز آمار در يک ارزيابي ميداني موضوع مهاجرت را بررسي کند». کاظمی پور با اشاره به افزايش جمعيت ٢٠٠ هزارنفري استان خوزستان در سرشماري ٩٠ تا ٩٥، گفت: «جمعيت اين استان از چهار ميليون و ٥٠٠ هزار نفر، مانند همه استان ها، مطابق با رشد طبيعي به چهار ميليون و ٧٠٠ هزار نفر رسيده است و اين اعداد مهاجرفرست بودن جمعيت اين استان را نشان نمي دهد. این در حالی است که در فاصله سال هاي ٨٥ تا ٩٠، ٢١٤ هزار نفر از خوزستان خارج و ١٤٠ هزار نفر وارد اين استان شده اند. به عبارتي در فاصله سال هاي ٨٥ تا ٩٠، سالانه ١٥ هزار نفر و در مجموع ٨٠ هزار نفر از استان خوزستان خارج شده اند. در فاصله سال هاي ٩٠ تا ٩٥، ٢٤٠ هزار نفر از جمعيت استان خوزستان خارج شده اند و ١٦١ هزار نفر وارد اين استان شده اند و باز هم حدود ٨٠ هزار نفر تفاوت وجود دارد که از استان خارج شده اند». اين جمعيت‌شناس با بیان اینکه ميزان مهاجرت در کل کشور در فاصله پنج سال اخير، حدود پنج ميليون نفر بوده و سالانه يک ميليون نفر در کل کشور در حال جابه جايي بوده اند، گفت:« نکته درخور توجه اين است که نسبت جمعيت به مهاجرت در بسياري از استان ها متفاوت است».کاظمی پور مهاجرت در استان خوزستان را متناسب با جمعيت آن می داند و می افزاید:« اما در برخي از استان‌ها نظير ايلام، بوشهر، کرمانشاه و... درصد مهاجرت در تناسب با جمعيت نيست و نگراني بيشتري را برمي انگيزد. در شرايطي که رشد جمعيت کل کشور در سال هاي ٩٠ تا ٩٥ حدود ١،٢٤ درصد بوده است، اين رشد جمعيت در استان هاي مهاجرفرست همچون خوزستان پايين است و به عنوان نمونه رشد جمعيت خوزستان ٧٨ صدم درصد بوده است. اما نکته قابل توجه در اين آمارها آن است که استان خوزستان در کاهش رشد جمعيت و افزايش مهاجرفرستي، استان اول نيست». او بررسی مسائلی مانند آمار بالای مهاجرت در استان های جنوب غربی کشور را در بلندمدت امکان پذیر می‌داند و ادامه می دهد:« چنين مسائل حساسي در کوتاه مدت بروز و ظهور پيدا نمي کنند و بايد در بلندمدت و برنامه‌ريزي‌هاي جمعيتي که همواره بلندمدت پيش‌بيني مي شوند درباره آسيب هايي که روي جمعيت اثر مي گذارند، بررسي صورت گيرد. مناطق جنوبي و به وي‍ژه استان خوزستان، در اين سال ها همواره دچار کمبود منابع آب بوده اند و نمي توان بحران آب درباره اين مناطق را رد کرد. مسائل به وجودآمده ناشي از بحران آب و مهاجرت‌هايي که در اثر کم آبي و خشکسالي در سال هاي اخير رخ داده، بارها مورد بررسي هاي علمي و تاييد مراکز دانشگاهي قرار گرفته است و انتظار داريم اتفاقاتي از اين دست که زمينه هاي مشترکي در دلايل مهاجرت دارند با برخوردهاي رسانه‌اي و غيرعلمي ارزيابي نشوند».

نخبه ها مهاجرت کردند

در حالی که نگرانی برای کم شدن و مهاجرت اقوام فارس نشین و مشکلاتی که به تبع آن بوجود می آید وجود دارد، علی ساری نماینده مردم اهواز در مجلس شورای اسلامی و عضو لیست امید در گفت و گو با «قانون» از عدم روند افزایشی مهاجرت‌ها در استان های جنوبی کشور و اهواز خبر داد. او درباره مهاجرت قومیت های فارس و عرب در این استان‌ها گفت:« ما درمورد قومیت هایی که از استان خوزستان مهاجرت کرده اند آمار واقعی نداریم. در واقع چندان فرقی هم نمی کند که از چه قومی باشند، به هر حال همه آن‌ها ایرانی هستند و در این کشور زندگی می‌کنند.» او همچنین اشاره می کند که همه ایرانی های آن مناطق در معرض خطر هستند و می‌گوید:« اگر قرار باشد پدیده ای مانند ریزگردها مردم را تهدید کند ما باید به فکر سلامت همه باشیم. وجود ریزگردها بر پدیده مهاجرت در استان خوزستان تاثیرگذار بوده است اما ربطی به قوم خاصی نداشته است» .او در ادامه به بودجه مربوط به ریزگردها که در ردیف های بودجه کل کشور قرار داشته اشاره می کند و می گوید:«پرداخت این بودجه الان در صحن مجلس در دستور کار قرار گرفته است. 150 میلیون دلار قرار است از صندوق به این بخش واگذار شود». او در ادامه با اشاره به اینکه پدیده گرد و غبار و شرایط موجود موجب مهاجرت افراد زیادی از جمله فرهنگیان، سرمایه‌گذاران و مخصوصا نخبگان از استان خوزستان شده است، گفت:« در وضعیت کنونی، در واقع هر شخصیت تاثیرگذار که توان خارج شدن از استان را دارد، از خوزستان مهاجرت می‌کند.گرد و غبار زندگی مردم را مختل کرده که یکی از موارد آن تاثیر منفی بر سلامت جسم و سلامت روان مردم بوده است. این پدیده همچنین موجب بروز مشکلات اساسی در نظام شهری، مدارس، بیمارستان‌ها و هرگونه خدمات‌رسانی شده است». ساری همچنین در ادامه با اشاره به اقدامات اخیر دولت در خصوص گرد و غبار افزود:« دولت حقابه‌ها را بیشتر کرده و نهال‌کاری نیز به شکل واقعی، هدفمند و مستمر با پیگیری وزارت کشاورزی در حال انجام است. اگر این روال به طور مستمر باقی بماند و مانند اقدامات سال‌های گذشته نیمه‌کاره رها نشود، می‌توانند اثرگذار باشد».

20 تا 30 هزار نفر مهاجرت سالانه

اما مسئولان محلی خوزستان هم از روند طبیعی مهاجرت ها در منطقه سخن می گویند. استاندار خوزستان از تلاش های دولت برای بهتر شدن وضعیت زندگی در این استان می گوید. غلامرضا شریعتی؛ در گفت و گو با «قانون» هنوز سیل مهاجرت ها در این منطقه را در حد بحرانی نمی داند و می افزاید:« مهاجرت در استان وجود دارد ولی نه آنقدری که بحران زا باشد. البته وجود ریزگردها و شرایط نامساعد زیست محیطی در این پدیده بی تاثیر نیست.» او آمار مهاجرت در سال‌های 90 تا 95 در استان خوزستان را چیزی نزدیک به صد و خرده ای هزار نفر اعلام می کند و می گوید:« این یعنی که ما در هر سال 20 تا 30 هزار نفر مهاجرت از استان به خارج از استان داشته ایم.» او تعداد نخبه های مهاجرت کرده از استان را هزار نفر اعلام می کند و می گوید:« البته این مهاجرت ها به گونه ای نیست که تعادل جمعیتی را به هم بزند به هر حال از همه اقوام در منطقه حضور دارند.» شریعتی از مهاجرت معکوس هم در این استان خبر می دهد. از کارخانه ها و شرکت هایی که نیروی کار خارج از استان جذب کرده اند:« البته با توجه به پروژه های که در استان وجود دارد گاهی ما حتی مهاجرت معکوس هم داریم و از استان های دیگر به خوزستان می آیند.» او هم از تلاش دولت برای از بین بردن ریزگردها می گوید و ادامه می دهد:« در عین حال که به نظر می رسد دولت هم برای کم شدن مشکلات محیط زیستی استان وارد عمل شده چیزی نزدیک به 75 درصد از تالاب هورالعظیم پر از آب شده است. » البته او در ادامه تعداد کانون های تولیدریزگرد موجود در این استان را 350 هزار کانون اعلام می کند و می گوید:« دراین کانون های تولید ریزگرد در طول 30 سال درست شده است که باید رفته رفته آنها را از بین ببریم. ما پارسال از اوایل اسفند تا پایان فروردین اقدام به کاشت نهال کردیم که نزدیک به 6 هزار هکتار پوشش گیاهی در آنجا بوجود آوردیم.

منبع: روزنامه قانون