براي رسيدن به محله‌ي امام زاده يحيي چند راه پيش روي شماست؛ اگر از شمال تهران عازم اين محله هستيد خود را به ميدان بهارستان برسانيد و از چهارراه سرچشمه به طرف سه راه امين حضور قدم بزنيد،كوچه شهدي جاويدي كه به كوچه‌ي ميرزا محمود هم شهرت دارد را وارد شويد، سپس كوچه بيك دامغاني. اينجاست كه وارد گذر حمام نواب و درنهايت گذر امام‌زاده يحيي خواهيدشد. اگر از غرب تهران مي‌آييد خود را به توپخانه برسانيد و بعد سه راه سرچشمه و ادامه مسير. از شرق تهران هم كه كافي است وارد خيابان ري شويد و قدم به كوچه‌ي دردار غربي بگذاريد تا به گذرها برسيد. از جنوب تهران هم چهارراه سيروس، 15 خرداد شرقي، كوچه امام زاده يحيي و بعد ادامه‌ي مسير.

كافي است پايتان به اين محله باز شود تا جريان زندگي را به چشم خود ببینيد و آن را با تمام وجود لمس كنيد. هنوز مغازه‌هايي در اين‌ گذرها وجود دارد كه عمرشان به قدمت تهران است.

سري به مدرسه‌ي بدر و مدرسه پروين اعتصامي بزنید؛ مدرسه‌هايي كه خيلي از هنرمندان و رجال سياسي، دوران كودكي و نوجواني خود را در‌آن سپري كردند. از خانه‌اي كه فيلم پدرسالار را در آن بازي كردند تا قديمي‌ترين ميدان محله‌اي تهران كه به ميدان باغ پسته يك معروف است ديدن كنيد و محو تماشاي معماري‌هاي به جا مانده از دوران گذشته شويد.

قدم روي سنگ‌فرش‌هاي گذر بگذاريد، خود را به صحن و سراي امام‌زاده يحيي برسانيد كه هنوز حال و هواي قديم‌ها را مي‌دهد. دركنار قديمي‌ترين چنار شهر تهران كه عمري 900 ساله دارد عكسي يادگاري بياندازيد و حالتان را عوض كنيد.

از بازارچه‌ي حمام نواب هم كه ديگر حرفي براي گفتن باقي نمي‌ماند، بازارچه‌اي كه هم امروز و هم گذشته مايحتاج اهالي محله و محله‌هاي ديگر را تأمين مي‌كرد. ماست‌بندي‌‌هاي معروفي هم دارد كه هنوز پابرجاست. فقط كافي است پاي صحبت يكي از قديمي‌هاي محل بنشيني تا برايت تعريف كند از همه‌ي جاي تهران به محله‌ي امام زاده يحيي مي‌آمدند تا از لبنياتي‌هاي اينجا شير و ماست و سرشير و خامه خريداري كنند.

محله‌ي نواب، البته اشتباه نكنيد. اين نواب با آن نوابي كه اسمش را شنيده‌ايد فرق دارد. اين نواب يكي از رجال معروف اوايل دوره‌ي قاجار است كه براي خود برو و بيايي داشته، ملك داشته و هكتارها زمين به نامش بوده. اما وقتي بازارچه و حمام در اين محله احداث شد نام نواب نيز با آنها ثبت و تا امروز به يادگار ماند.

گشتي در حمام نواب
چندقدم آن طرف تر از امام‌زاده يحيي جا خوش كرده، ساختماني آجري كه از گذشته‌هاي دور به يادگار مانده. اگر قصد دارید در فضایی نوستالژیک، به خوردن و آشامیدن مشغول شوید، کافه گردی در حمام نواب را توصیه می‌کنیم. البته در کنار آن، فرصتی برای آشنایی با فرش، خورجين، جاجیم و گلیم و مینا و خاتم اصفهان و انواع و اقسام دستاوردهای هنری اقلیم ایران و دست بافت‌هاي ديگر برای شما فراهم است و اگر فرصتی برای رفتن به خیابان نجات الهی تهران ندارید، از این فرصت استفاده کنید. اولین چیزی که در بازدید از حمام نواب، جلب توجه می کند، معماری جذاب آن است. این حمام همچون بسیاری از حمام های سنتی کشور، دارای قسمت هایی مانند هشتی است. هشتی، فضای سرپوشیده ای است که به کوچه متصل شده و نه فقط در حمام ها، بلکه در بسیاری از خانه های قدیمی ایران که در تبریز و کاشان و یزد و اصفهان مشاهده می کنیم، دیده می شود. از جمله دیگر بخش های حمام نواب، باید از سربینه گفت. جایی که رخت کن حمام بوده و معمولا مسئولی در آن، وظیفه حفاظت از لوازم شخصی مشتریان را بر عهده داشت. گرم خانه، سرویس بهداشتی و خزینه و استخر، از جمله دیگر قسمت های حمام سنتی نواب است.

hamamnavab 1

حمام ها را معمولاً با کمک نیکوکاران منطقه بنا می کردند و در کنار بازار ساخته می شد. در اینجا نیز، سارا سلطان خاتون و سارا هاجر خاتون که همگی دختران حاج نواب از بزرگان اوايل قاجار و سرشناسان محله و تهران قديم بودند، نسبت به ساخت حمام اهتمام ورزیدند.

استاد مصوري يكي از فعالان فرهنگي منطقه است، او از پيشينه‌ي محل اطلاع خوبي دارد و اين روزها تمام تلاش خود را به كار بسته تا محله را براي عيد آماده پذيرايي از ميهمانان كند. دركارنامه‌ي كاري او راه‌اندازي مجموعه‌ي نان ونمك است. رستوراني كه در خانه فخرالملوك احداث شد تا شما غذايتان را در خانه‌اي اعياني و بااصالت كاملا ايراني ميل كنيد.

مصوري دباره‌ي رستوران نان و نمك و خانه‌ي فخرالملوك مي‌گويد: این خانه، یه بنای قاجاریه که بیشتر از 220 سال قدمت دارد و صاحب اصلی آن میرزا محمود وزیر بوده. میرزا محمود، اوايل دوره ناصرالدین شاه به وزارت منصوب شد ودر دوره‌های مظفرالدین شاه و محمدشاه قاجار، وزیر بوده. بناي اصلي نان و نمك جزو بناهاي داخل باغ ميرزا محمود وزير بوده و بعد از او كه املاك كوچك شدند دو فرزند دختر به اسم های فخرالملوک و نیرالملوک بود در آن سكني گزيدند و ازدواج كردند.

فخرالملوک با یك روحانی به اسم خدیور محسنی اراکی ازدواج كرد و سالها در اين خانه به زندگي ادامه داد. فرزند پسر آنها محمدرضا در همین خانه بزرگ شد، پسري كه بعدها جراح مغز و اعصاب شد و براي هميشه ايران را به مقصد آمريكا ترك كرد.
او ادامه مي‌دهد: خانه بعد از فوت پدر و مادر، متروک ماند و كم كم تبدیل به زباله‌داني شد، تا اینکه خانمي به نام بهره‌مند كه اتفاقا علاقه زيادي به حوزه ميراث داشت در سال ۷۴ خانه را از ورثه خريداري مي‌كند و در سال ۸۸ در فهرست آثار ملی ثبت شد، و از آن به بعد بود كه با تلاش صاحب و وكيل او كه از مهندسان خوب مرمت بودند و بنده كار مرمت اين بنا را آغاز كرديم و در سال 91 خانه فخر الملوك در مراسمي زيبا و درخور، تبدیل به رستوراني سنتي شد.

مصوري مي‌گويد: ساختمان، یه حیاط کوچیک و جمع و جور دارد با يك حوض آب در وسط. قمست شاه نشین پر ازآیینه کاری و گچ بری و مقرنس کاری های واقعاً زیباست. سقفش هم آیینه کاری و گچبری قشنگی دارد. اتاق شاه نشین قبلاً ارسی داشته، اما به علت عدم رسيدگي به آن حالا به جايش درهای شیشه ای نصب كرده‌ايم. این ساختمان یه اتاق گوشواره، مهتابي و بهارخواب و سرداب هم دارد.

اما كار ديگري مصوري انجام داد كه دست كمي از حفظ خانه‌ي فخرالملوك نيست.آن هم راه اندازي و كاربردي كردن حمام قديمي نواب. همان حمام معروفي كه فيلم معروف و پرطرفدار قيصر درآن ساخته شد. وقتي از او درباره‌ي محله و حمام نواب مي‌پرسيم مي‌گويد: بازارچه‌ي نواب و بعد حمام نواب نام نواب عمادالدوله را در منطقه ماندگار كرد. بازارچه حمام نواب در ابتدا طاق آجري داشته و حجره‌ها و مغازه‌ها هم داراي سردرآجري، درهاي كشويي چوبي بوده. هنوز هم مي‌توان در برخي از مغازه‌ها اين سردرهاي آجري را ديد. اين بازارچه مملو بود از توليدات نخ، قيطان و بوجاري(جدا كردن برنج از هم)، ماست بندي، وآش‌پزي، فرني‌پزي و عطاري و بقالي.

اما برويم به سراغ حمام نواب؛ استاد مصوري از حمام نواب اينطور مي‌گويد: حمام نواب با بيش از هزار متر مربع مساحت و تعداد زيادي پله از كف بازارچه و محله با انشعابي از قنات حاج علي‌رضا كه آب مورد احتياج را تأمين مي‌كرد. در گذشته‌ي اصيل آن، حمام نواب يك چاله حوض و سه خزينه داشت. اين چال حوض گرمابه نواب محلي براي دور هم جمع شدن جوان‌هاي محله و انجام بازي‌هاي زمان خود بود. درست مثل حركات زيبايي كه فردي به نام اكبر بيگلر در اين حمام اجرا مي‌كرد و باعث شهره شدن او در ميان اهالي محله شده بود.

وي ادامه مي‌دهد: حمام، برای جلوگیری از اتلاف گرما و امکان استفاده از آب قنوات اطراف برای استحمام، پایین تر از سطح زمین ساخته شده است. مصالح به کار رفته در آن شامل آجر و آهک و ساروج و سنگ بود و پس از احداث، برای استحکام بخشی عمارت، از سیمان نیز استفاده شد.

مصوري مي‌گويد: اگر به دنبال كسب اطلاعات بيشتري از منطقه هستيد مي‌توانيد به حمام نواب مراجعه كنيد تا آن چيزي كه به دنبالش هستيد دراختيارتان بگذارم. شخصا دوست دارم و مايل هستم كه سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري و صنايع دستي، شوراي شهر و شهرداري تهران در اين راه كمك بيشتري به بنده بكنند اما بيشتر دوست دارم مردم و علاقه‌مندان به تهران قديم با بازديدهاي خود از اين محل تاريخي كمكم كنند.

hamamnavab 2

hamamnavab 3

hamamnavab 5

hamamnavab 4

hamamnavab 6

hamamnavab 7

گزارش از: جعفر پاکزاد

عکس از: میعاد دلفی