عباد ساسانی*: سالها پیش مستندی از طبیعت، در‌سیمای خودمان نشان می‌داد که گروهی از دانشمندان، برای مطالعه رفتار کوسه‌های خطرناک کله چکشی، قفسی بزرگ از تورهای فلزی ساخته و در کنار کشتی در دریا انداخته بودند. گروه محققین به همراه عوامل فیلم برداری با لباسهای کامل غواصی وارد آب‌های اقیانوس شده و در حالی که قفس فلزی را در کنار و نزدیک خود داشتند، به کوسه‌های خطرناک نزدیک و از آنها فیلم می‌گرفتند. این گروه، به محض احساس خطر حمله کوسه‌ها، سریعا به داخل قفس پناه برده و از شرّ حمله کوسه‌ها در امان می‌ماندند. اما کوسه‌ها همچنانکه دور قفس می‌چرخیدند، گه گاه، به امید آنکه قفس را شکسته و به افراد درون آن(به سیاق کیهان: بخوانید غذای درون آن!) دست یابند، ضربه‌ای به قفس می‌زدند. البته، قفس به حد کافی محکم درست شده بود که ضربه کوسه‌ها را تحمل کرده و جان غواصان را حفظ کند. اگر کوسه‌ها پراکنده یا آرام می‌شدند که فبها، افراد از قفس بیرون آمده و شنا کنان به کار خود ادامه داده و یا به کشتی برمی‌گشتند. در غیر این صورت، اگر کوسه‌ها تله خود را از اطراف غواصان برنمی‌چیدند و همچنان حلقه‌وار دور قفس می‌چرخیدند، عوامل پشتیبان درون کشتی، قفس را، با طناب بلندی که آنرا به کشتی وصل کرده بود، به کنار کشتی کشیده و غواصان را از درب بالای قفس به داخل کشتی آورده و از دست کوسه‌ها نجات می‌دادند.

برخی از تحلیل‌گران، در تحلیل مناقشه هسته‌ای ایران با کشورهای غربی، گاهی از تعبیر «تله برجام» استفاده کرده و بسیاری نیز، با روی کار آمدن آقای ترامپ، به احتمال بالای خروج آمریکا از برجام می‌پردازند. در این نوشته قصد دارم، مدلی کمی متفاوت از بحث‌ها و مدل‌هایی که تا کنون از مناقشه هسته‌ای ارائه گردیده، با کمی حک و اصلاح این تعابیر ارائه نمایم، به نظرم، این مدل، می‌تواند، منظرگاه مناسبتری برای مشاهده این مناقشه بدست ما بدهد.

اول بگویم، مناقشه هسته‌ای، دامی بود که ایران به داخل آن کشیده شد. اینکه دشمنان دانه پاشیدند یا دوستان خطا کردند یا هر دو، بحث دیگری است. علت هر چه بود، نتیجه آن افتادن ایران در ورطه «تله هسته‌ای» بود.

نکته کلیدی در تحلیل وقایع مناقشه هسته‌ای، این نکته است که تله‌ای که ایران در آن افتاده، «تله هسته‌ای» است نه «تله برجام». برجام قفس و پناهگاه درون تله هسته‌ای است که ایران برای در امان ماندن از تیر دشمنان به آن پناه برده است.

در مدل مورد نظر من، مناقشه هسته‌ای آن تله‌ای است که ایران در آن گرفتار شده و در محاصره دشمنان خود قرار گرفته است. با برجام، ایران از این محاصره خارج نشده، بلکه، در درون پناهگاهی در وسط معرکه، همچنان باقی مانده است.

در این مدل، در واقع امر، آنکه درون برجام است، فقط ایران است. آمریکا و‌ دیگر کشورها اصولاً داخل برجام نیستد که از آن خارج شوند. بلکه، تمام تلاش آمریکا شکستن قفس برجام، خارج کردن ایران از درون این حصار و تکه پاره کردن آن است. از نظر دست راستی‌های آمریکا، ایران در چنگال آمریکا گرفتار شده بود، دولت اوباما اشتباه کرد که اجازه داد ایران از چنگ آمریکا بگریزد. آنها تلاش می‌کنند هر طور شده، شرایط را به قبل از برجام برگردانند و کار ایران را یکسره کنند.

اما این «تله هسته‌ای» یک همزاد دوقلو هم دارد. در واقع ایران از حدود بیست سال پیش در یک «تله دو قلو» گرفتار شده است. یک قل این دوقلوها در سیاست خارجی و قل دیگر در سیاست داخلی است. قل سیاست خارجی «تله هسته‌ای» و قل دوم که داخلی است، «تله بنیانگذار» است.

بطور خلاصه، «تله بنیانگذار» وضعیتی است که یک سازمان یا نظام سیاسی، در مراحل رشد خود، از کنترل بنیانگذاران خود، رها و آزاد نمی‌شود. برای اطلاع بیشتر در این خصوص به نوشته‌های آقای دکتر محسن رنانی تحت عنوان «خروج از تله بنیانگذار» مراجعه شود.

تله‌های دوقلویی که ایران در آن گرفتار شده، به هم وابسته‌ بوده و به یکدیگر ارتباط دارند و همدیگر را تغذیه می‌کنند. با کمی تحقیق و بررسی می‌توان نشان داد، در بین این دوقلوهای زادهُ نظام سیاسی ایران، تله بنیانگذار فرزند بزرگتر سیاست ورزان ایران است. مناقشه هسته‌ای به دنبال در غلتیدن نظام در تله بنیانگذار بوجود آمده است و علت ورود ایران به این مناقشه، افتادن ایران در تله بنیانگذار بوده است. آن مناقشه همزاد این گرفتاری است و متعاقب این گره کور داخلی، به دنیا آمده است.

مسئله سلاح‌های هسته‌ای، مهمترین خط قرمز نظام بین‌الملل مستقر است. این نظام، همه گونه تخلفی(به زعم خود) را تحمل می‌کند، الا تخلف حرکت به سوی دست‌یابی به سلاح هسته‌ای را. تولید سلاح‌های کشتار جمعی شیمیایی، تولید موشکهای قاره‌پیما، مداخله نظامی یا سیاسی در کشورهای دیگر، انجام ترورهای سیاسی/امنیتی در دیگر کشورها، پایمال کردن حقوق بشر در داخل و دشنام‌های سیاسی در مجامع بین‌المللی به دیگران، هیچگاه، از لحاظ درجه اهمیت به پایه سلاح هسته‌ای نمی‌رسد. به بهانه تخلفات یاد شده (غیر سلاح هسته‌ای)، قطعنامه‌های ذیل فصل هفت شورای امنیت سازمان ملل، بر علیه کشوری، صادر نمی‌شود. و اگر هم بکنند به ندرت بوده و‌شاید تنها، شامل حال سلاح‌های شیمیایی بشود.

اگر کشوری، تخلفات شمرده شده در بالا را که سعی شده بر اساس درجه اهمیت از برترین به کمترین مرتب شوند، پله پله از پایین به بالا طی کند، در هر مرحله این امکان وجود دارد که در صورت برخورد به مانع، از آن مرحله عقب نشینی کرده و به مرحله قبلی برگردد. الا مرحله آخر، در تمثیل با بازی مار و پله! ماری که در خانه تله هسته‌ای بازیگر را نیش می‌زند او را به اول بازی شوت می‌کند.

واضح است، آنچه در دو پاراگراف اخیر آمده، نظرگاه نظام بین‌الملل به مسائل جهانی است، چه خوش داشته باشیم چه ناخوش.

نظام بین‌الملل به بهانه تلاش برای دستیابی به سلاح هسته‌ای چندین رژیم را ساقط کرده و به خاک سیاه نشانده است. حتی تهمت تلاش برای دستیابی به سلاح هسته‌ای در این نظام زورمدار کارساز بوده و موجب دردسر بزرگ برای کشورهای مخالف می‌شود.
از این رو است که «تله هسته‌ای» ابعادی بزرگتر از خود برنامه هسته‌ای برای ایران دارد. برای همین، حتی با عقب نشینی کامل ایران از فعالیتهای هسته‌ای و تعلیق کامل آنها، معلوم نیست، دشمنان دست از پیشروی برداشته و به امتیازات کم قانع شوند. اغلب چنان فشاری می‌آورند که مجبور شویم، امتیازات بیشتری داده و خاکریزهای بیشتری را عقب بنشینیم.

صورت بندی کلی مدل مناقشه هسته‌ای در اینجا به پایان می‌رسد، حال ببینیم چه راه حل‌های کلی ممکنی در پیش روی ایران برای حل این معضل وجود داشته و هر یک از تحلیل گران یا سیاست ورزان در کدام بستر کلی طرح خود را ارائه می‌دهند.

در ظاهر امر، ایران برای خروج از تله هسته‌ای دو راه حل کلی می‌تواند اتخاذ کند. راه اول، خروج از برجام در درون تله هسته‌ای و سینه به سینه شدن با آمریکا و هم‌ پیمانانش، پنجه در پنجه انداختن با آنها و جنگ برای شکستن حلقه محاصره. راه دوم، خروج از برجام از طریق کانال ارتباطی متصل به تله بنیانگذار با رفع تعارضات درونی سیستم نظام جمهوری اسلامی و شکستن حصارهای داخلی گرفتار شده در آن.

با توجه به خطر بزرگی که در انتخاب راه اول، یعنی خروج از برجام در میانه تله هسته‌ای متصور است، اغلب توصیه‌های کنشگران و تحلیلگران مطرح فضای سیاسی ایران به راه و روش دوم، یعنی خروج از تله بنیانگذار، برای فرار از مخمصه هسته‌ای گرایش دارد. اگر چه اسمی از تله بنیانگذار در میان نیست، اما محتوای توصیه‌ها حکایت از توجه این فعالان به بن بست سیاسی حادث شده در نظام است.

در سوی دیگر ماجرا، در تحلیل نیروهای انقلابی(در اصطلاح مخالفانشان، نیروهای تندرو)، آمریکا به ایران حمله نظامی نمی‌کند. بر اساس این پیش فرض، نسخه آنها خروج رسمی و اعلام شده از برجام و ادامه فعالیتهای پیشین در حوزه فنآوری هسته‌ای است.
این دو نمونه از تحلیل‌های مطرح در درون فضای سیاسی ایران برای مناقشه‌ هسته‌ای است و دو سر طیف راه حل‌های قابل ارائه در درون نظام را نشان می‌دهد.

فقط، چیزی که در اغلب تحلیل‌ها و توصیه‌ها غایب است، وضعیت برجام است. گویی طناب نجات گیر افتادگان در قفس برجام از کشتی نجات بریده شده است. متولیان ساختن این قفس، یعنی آقای روحانی و وزیر خارجه‌اش، بی‌ هیچ پناه و امیدی در میانه دریای متلاطم فشارهای خارجی رها شده و از درون هم، جز سرکوفت و خفت، چیزی نصیبشان نمی‌شود. فراموش می‌شود، برجام علاوه بر نشان دادن عدم امکان حل مناقشه هسته‌ای بدون حل دیگر مشکلات با آمریکا، بن بست سیاسی ادعایی این تحلیلگران و کنشگران در داخل را هم آشکار کرده است.

خلاصه موضوع و فرضیات و نتایج آن:
● توافق هسته‌ای موسوم به برجام، یک توافق امنیتی است نه اقتصادی. آمریکا و هم پیمانانش به دنبال کسب امنیت برای منافع خود و هم پیمانانشان در منطقه بودند و در مقابل، ثمن آن را هم با تضمین امنیت برای نظام ایران پرداختند.
● تله هسته‌ای ابعادی بزرگتر از فعالیت‌های صرفاً هسته‌‌ای ایران داشته و تعلیق آنها لزوما به معنای پایان مناقشه نیست.
● ایران با برجام از تله هسته‌ای خارج نشد، بلکه فرصتی یافته بود تا در ذیل آتش بس جنگ اقتصادی، دیگر مشکلات خود با نظام بین‌الملل را حل کند.
● این فرصت کوتاه بود و با آمدن آقای ترامپ از بین رفت.
● تله هسته‌ای در سیاست خارجی ایران یک همزاد دوقلو در داخل کشور به نام تله بنیانگذار دارد.
● تله هسته‌ای، مولود و همزاد تله بنیانگذار است.
● خروج از تله بنیانگذار در تئوری امکان خروج از تله هسته‌ای را فراهم می‌سازد. در مقابل، حل دیگر ابعاد مناقشات ایران با غرب و در رأس آنها آمریکا، تکانه‌های شدیدی در نظام سیاسی ایران ایجاد خواهد کرد.
● این تکانه‌ها امکان دارد موجب رهایی ایران از تله بنیانگذار شده و راه رشد و‌ تعالی سیستم را باز کند و یا ممکن است، موجب سقوط نظام گردد.

* متخصص مدلسازی و تحلیل سیستمها